Det var fyrst og fremst vals og reinlendar dei gamle spelemennene fekk
bruk for når dei skulle spela noko anna enn springar og laus til dans.
Magne Myhren, som vel er den som har den grundigaste oversikten over hardingfele-slåttane
i Hallingdal, har funne eit tjuetals slike gamaldansmelodiar som har vore
brukt av dei eldre spelemennene i dalen. Og mest berre vals og reinlendar.
I det gamle durspel-repertoaret(einrader(einpikkar)- er det noko meir å
finne. Jon Faukstad skriv i si bok "Einraderen i norsk folkemusikk"
at rundt 25 prosent av det gamle einrader-repertoaret i Ål var gamaldansmusikk.
Resten var eldre dansetypar.
Opplysningane både frå Magne Myhren og Jon Faukstad fortel ein
del om den dansemusikken som var vanleg blant folk i Hallingdal på
siste halvdel av 1800-talet.
Det norske bygdesamfunnet var i sterk forandring. Den prosessen som Inge
Krokann kallar "det store hamskiftet" , overgangen frå naturalhushald
til pengehushald, var i full gang i Noreg. Samkvem mellom by og land var
i sterk utvikling, og bygdene vart bombardert med impulsar utanfrå.
Den nye musikken, runddansmusikken, var ein del av alt dette nye og eksotiske.
I deler av landet vart den nye musikken og dei nye dansane så populære
at dei nesten fortrengde den gamle folkemusikken.
Og så dukka det opp eit nytt instrument, trekkspelet. Eit instrument
som ikkje stilte krav til utøvaren på same måte som fela.
Det var ingen innarbeidd "skule" for kva som var rett og gale,
og ingen tradisjon som skulle bevarast. På trekkspel spelte dei det
dei hadde bruk for, og det som fall dei inn. Derfor kan ein rekne med at
det overleverte einrader-repertoaret avspeglar den musikken som var mest
vanleg mellom folk. Rundt 1880 reknar ein med at trekkspelet, eller einraderen
var kjent og i bruk i dei fleste norske bygder.
Bergensbanen opna dalen
På denne tida var Hallingdal enno ein avstengt og isolert fjelldal
på mange måtar . Det var ikkje før med Bergensbane-anlegget
som kom i gang ved hundreårskiftet at "den nye tida" for
alvor kom til Hallingdal.
Med bygginga av Bergensbanen vart plutseleg ei hovudfartsåre mellom
aust og vest lagt gjennom dalen. Med anlegget kom rallaren, slusken, eit
eksotisk og nytt innslag både i yrkeslivet og i sosial samanheng.
Med rallaren fylgde trekkspelet og den nye musikken, her som andre stader
i landet. Det lokale musikklivet med spelemennene i spissen måtte
sjølvsagt tilpassa seg i ein viss grad. Sjølv om det var springar
og laus som dominerte i Hallingdal til langt ut på 1920-talet.
Folkemusikktradisjonen både i spel og dans var uvanleg sterk og levande
her, samanlikna med andre delar av landet. Det var springar og laus dei
dansa meir enn noko anna. Dersom trekkspelet skulle vera til nokon nytte,
måtte spelemennene bruke det til å spela den gamle folkemusikken
på. Difor lever det framleis ein interessant slåtte-tradisjon
med springar- og lauslåttar på durspel i Ål. Sentrale
namn i dag er Embrik Bergaplass og Thorleif Stave.
Trekkspelet pressa fela ut
Men etterkvart vart konkurransen mellom hardingfela og trekkspelet meir
og meir merkbar. Særleg etter at dei gamle einraderane(einpikkarane)
vart erstatta av toraders durspel og dei større kromatiske trekkspela
som kom på marknaden frå 1910 og utover.
Dei eldre spelemennene i dalen kan fortelja mykje om denne tida og dei ymse
utslag den ga. Særleg i 1930-åra og utover, då nye motar
i musikk og dans på nytt slo innover landet som ei flodbølge,
med tango, foxtrot og annan "negermusikk". Noregs Ungdomslag reagerte
med å innføre forbod for anna enn folkeviseleik og nasjonalt
spel og dans. Og trekkspelet vart eit endå større trugsmål
mot felespelet.
Ein av grunnane kunne vera at trekkspelet let så mykje sterkare enn
ei fele inne i eit danselokale. Men framfor alt var det så mykje enklare
å spela all den nye musikken på instrumentet. Blant gamle spelemenn
vart det snakka mykje stygt om trekkspelet. Og ein spelemann ga kontant
beskjed om kva han meinte. Han dreit i ein trekkspelbelg for å få
fred!
Fleire spelemenn la fela burt for godt. Frå slutten av 30-talet og
fram til langt ut på 60-talet var det rekrutteringskrise innan hardingfelemusikken
i Hallingdal.
"Me måtte tilpasse uss"
Nils Gjeldokk (1911-1993) var ein av dei som var aktiv spelemann alt frå
midten av 1920-talet og utover. Han spelte i 133 bryllaup i si tid, og eit
utal dansefestar.
- Eg spelte veldig mykje i lag med trekkspel, fortalde han. - Sevat Gudbrandsgard
var ein svært god trekkspelar, og me spelte i lag i mange år.
Då gikk det i alt frå "Gärdebylåten" til
"Det blir atter sol og sommer". Og kanskje tok me ein tango med,
viss det kneip på, eller ein foxtrot. "Sjæss" som
folk kalla det.
"Tilpasning til det indre marked" ser altså ut til å
ha vore ei løysing å ty til før i tida og.
- Du var sjølsagt interessert i å behalde både popularitet
og speleoppdrag, seier ein annan nestor blant spelemennene i Hallingdal,
Jens A. Myro (f.1921).
- Sit du på ei scene og spelar, og folk trampar og klappar og vil
ha meir springar, so spelar du meir springar. Det er ein naturleg konsekvens
det. Du må tilpasse deg det publikummet du har, sjølsagt.
- Både gamle Lars Skaret og Stranda-spelemennene som var aktive før
og rundt hundreårskiftet spelte rund-dansmusikk. Det er ikkje tvil
om det. Dei nytta både vals og reinlender. Og hadde dei hatt eit trekkspel
å spela i lag med, so hadde dei vel gjort det også, tenkjer
eg. Dei hadde vel kome te himmels allikevel, vil eg tru. Alle som spelte
til dans hadde gamaldansmusikk på repertoaret. Sevat Sataøen
og Olav Sataslåtten har f.eks. laga fine gamaldansmelodiar begge to,
seier Jens A. Myro, som sjølv har spelt i lag med fleire gode trekkspelarar
opp gjennom åra.
Han nemner Ola Kringlun (Dekko) på Torpo, Sevat Gudbrandsgard og Olav
Dekko. - Det vart for det meste trekkspelaren som bestemte repertoaret,
fortel Jens. - Me hengde uss på og spelte det folk ville ha.
Ein annan god trekkspelar frå Torpo i Ål er Arnfinn Haugen (f.
1921). Han spelte mykje i lag med hardingfelespelemannen Olav Sataslåtten,
og har også laga fleire gode gamaldans-låttar.
Parallellt var det sjølsagt mange som reindyrka trekkspelmusikken.
Og det har vore mange dyktige utøvarar i Hallingdal. Ottar E. Akre
og den trekkspelstilen han skapte hadde mange beundrarar. "Kallegutta"
under leiing av Karl Sonerud var eit kjempe-populært danseorkester
på 1930-40-talet. For ikkje å snakke om den påverknaden
Carl Jularbo har hatt på trekkspelarane også i Hallingdal. Dei
ulike trekkspel-kongane samla fulle hus når dei kom på sine
konsertferder med påfylgjande dansefest.
I dag er det i fyrste rekkje miljøet rundt Hallingdal Trekkspelklubb
som tek vare på den reine trekkspel-gamaldansen. Trekkspelaren Andres
Nibstad frå Gol har komponert ei rekkje trekkspel-melodiar i gamaldansstil
som er spelt og godt kjent både i Noreg og Sverige. Det same kan seiast
om Oddmund Hammerstad, også han goling.
"Torader-sjokket"
Det var ikkje før på 1970-talet at det for alvor tok til å
skje noko nytt med gamaldansmusikken i Hallingdal. I miljøet rundt
det nystarta Aal Spel- og Dansarlag var det kraftig aktivitet i desse åra.
Blant anna ivra Hallgrim Berg sterkt for å blåse nytt liv i
durspel-tradisjonen i bygda. Det var enno mange, både eldre og yngre,
som spelte på torader.
Og ut av dette miljøet var det at "Toradertrioen frå Hallingdal"
dukka opp. Oddvar Nygaards kvartett frå Gudbrandsdalen hadde 10 år
tidlegare slått kraftig gjennom på landsbasis med sin gamaldansmusikk
i slåttestil. Og gamaldansorkester med den samansetninga som sidan
har vore vanleg, byrja å dukka opp rundt om i heile landet.
Så kom "toradersjokket" frå Hallingdal. I 1975 kom
fyrste plata til Toradertrioen. Det var noko nytt, det var frisk og feiande
glad musikk. Med nerve og originalitet. Det vart Spellemannpris, og dei
fem LP-platene Toradertrioen ga ut selde tilsaman ca. 100.000 eksemplar.
Ein rekord som det skal verta vanskeleg å slå.
Kva som har skjedd etterpå veit alle. Toraderen har spreidd seg som
ein farang i by og bygd over heile landet, i ein ustoppeleg flaum. Dei fleste
stader var toradermusikken gått ut av bruk og var gløymt. No
blomstra interessa opp att. Lokale "toradertrioar" har dukka opp
i alle bygder og vorte til ein slags "folkebevegelse". Dette er
vel det viktigaste bidraget Hallingdal har gjeve til norsk gamaldansmusikk.
Det er interessant å stoppe litt ved repertoaret til Toradertrioen.
For fyrste gong fekk gamaldans-Noreg høyre gamal durspel-runddans
frå Hallingdal. Trioen var også tidleg ute med å forsøke
seg på arrangering av springar og laus for fullt orkester. Ellers
spelte dei gamaldansmusikk frå alle kantar av landet, ja Sverige med.
Tok opp på repertoaret slåttar dei likte godt og presenterte
dei i si eiga utgåve. Utan at slåttane tapte noko på det.
Musikkvalget deira illustrerer på ein god måte den funksjonen
gamaldansmusikken har hatt i Hallingdal. Fordi ein ikkje har hatt nokon
kontrollerande tradisjons-styring av slåttevalget, har spelemenn og
danselyd sett på gamaldansen som ein slags internordisk musikkarv
ein har kosa seg med. Ingen har vorte uglesett fordi om ein har spelt slåttar
frå andre kantar av landet.
Viktige slåttekomponistar
Fleire av medlemmene i Toradertrioen har dessutan gitt sterke bidrag til
slåttetilfanget i norsk gamaldansmusikk, med ei mengd nye "slagerar".
Både Ola K. Rygg, Thorleif Stave, og særleg Oddvar Fingarsen
og Jostein Sørbøen har komponert ei rekkje slåttar som
er vorte standardrepertoar for durspelentusiastar over heile landet.
Oddemann Haugen frå Hol er ein annan halling som vart kjent over heile
landet. Han konsentrerte seg heilt og fullt om den spelstilen som vart skapt
av Hans og Gothard Erichsen. Øystein Nicolaisen frå Ål
er vorte kjent både som utøvar og komponist. Det same er Egil
Haugerud, også han frå Ål.
I kjølvatnet av Toradertrioen vart det starta andre orkester: Knut
Halvards, Ålingane, Hallingdal Kraftlag og Heimføingan. Alle
har markert seg sterkt på landsbasis.
Så sjølv om gamaldansmusikken ikkje akkurat er født
og oppvaksen i Hallingdal, så har han likt seg rettigt godt her etterkvart.